Hafta sonu neydi?

Cumartesi sabahı uyandığımızda alarmı kapatmanın, biraz geç kahvaltı etmenin, arkadaşlarla buluşmanın, çocuklarla vakit geçirmenin, sinemaya gitmenin ya da hiçbir şey yapmadan evde oturmanın ne kadar doğal olduğunu düşünüyoruz.

Sanki hafta sonu insanlık tarihi kadar eskiymiş gibi...

Oysa değil.

The Guardian’da okuduğum bir yazı beni bu konuda epey şaşırttı.

Bugün bildiğimiz anlamıyla iki günlük hafta sonunun yaygınlaşmasının hikâyesi yaklaşık 100 yıllık. 

Ve bu iki günün arkasında işçi hareketlerinden sanayicilere, üretim hesaplarından aile hayatına kadar uzanan acayip bir tarih var.

Hikâyenin en bilinen dönüm noktalarından biri 1926.

Henry Ford, fabrikalarında beş günlük, 40 saatlik çalışma haftasını uygulamaya koyuyor. Üstelik mesele yalnızca çalışanların daha fazla dinlenmesi değil. 

Ford çok basit bir ekonomik gerçeği de görüyor: İnsanlara boş zaman vermezseniz, ürettiğiniz şeyleri tüketmeye de zamanları olmuyor.

Yani hafta sonunun arkasında hem insani hem de son derece kapitalist bir fikir var:

Dinlenen insan yalnızca daha iyi çalışmıyor; yaşamayömür a ve harcamaya da zaman buluyor. 

Ama hikâyenin beni asıl etkileyen kısmı Sovyetler Birliği’nde yaşanıyor.

1929’da çok tuhaf bir deney başlatılıyor. 

Amaç fabrikaların hiç durmaması. İnsanların ortak dinlenme günleri yerine farklı günlerde izin yapacağı bir sistem kuruluyor. İşçiler gruplara ayrılıyor; biri dinlenirken diğerleri çalışıyor. Böylece makineler sürekli çalışacak, üretim hiç kesilmeyecek.

Kâğıt üzerinde müthiş bir verimlilik hesabı.

Ama hesaba katılmayan bir şey var:

İnsan.

Sen izinlisin ama eşin çalışıyor.

Eşin izinli ama sen fabrikadasın.

Çocuğun okulda. Arkadaşların işte.

Akrabaların başka bir gün izinli.

İzin günün var ama o günü paylaşacağın kimse yok.

Dönemin bir işçisinin şikâyeti aslında bütün sistemi özetliyor: Eşi fabrikada, çocukları okuldayken evde tek başına ne yapacaktı? 

Tek başına geçirilen tatil, tatil miydi?

Sistem yıllar içinde değiştirildi ve 1940’ta tamamen terk edildi. Beklenen verimlilik mucizesi de gerçekleşmedi. Hatta sürekli kullanım makinelerde sorunlara yol açtı; çalışanların moralinin bozulması da cabasıydı. 

İşte burada hafta sonunun aslında ne olduğunu anlıyoruz.

Hafta sonu sadece çalışmamak değilmiş.

Aynı anda çalışmamakmış.