Enerji dönüşümünde kritik mineraller yeni bağımlılık alanı oluşturuyor

Enerji dönüşümü fosil yakıtlara olan ithalat bağımlılığını azaltırken, temiz enerji teknolojilerinin üretimi, kritik minerallerin işlenmesi ve tedarik zincirlerindeki yoğunlaşma yeni enerji güvenliği risklerini beraberinde getiriyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, dünyada temiz enerji teknolojilerinde kullanılan kritik mineral talebi 2024'teki 12,3 milyon tondan 2050'de yaklaşık 43 milyon tona çıkacak.

Gelecek projeksiyonlarına göre, yoğunlaşma ise madencilikten çok rafinaj aşamasında olacak.

Halihazırda dünyada lityum rafinaj kapasitesinin yüzde 85'i ve batarya sınıfı grafit işleme kapasitesinin yüzde 91'i üç ülkenin elinde bulunuyor. Nadir toprak elementleri hariç tutulduğunda, her mineraldeki en büyük rafinaj ülkesinin ortalama payı 2023'te yüzde 70'ten 2025'te yüzde 72'ye yükseldi.

Buna karşın küresel kritik mineral yatırımları ise 2025'te bir önceki yıla göre yüzde 9 geriledi.

Tedarik zincirleri jeopolitik risklere açık

Sabancı Üniversitesi İstanbul Uluslararası Enerji ve İklim Merkezi (IICEC) Koordinatörü Dr. Mehmet Doğan Üçok, AA muhabirine, enerji dönüşümünün dışa bağımlılığı tamamen ortadan kaldırmadığını, daha çok niteliğini değiştirdiğini söyledi.

Üçok, güneş ve rüzgar enerjisi kullanımının yakıt ithalatı ihtiyacını ve dış kaynaklı arz şoklarına maruziyeti azalttığını ancak bağımlılığın bir bölümünün kritik minerallere, bunların işlenmesine ve temiz enerji teknolojilerine kaydığını aktardı.

Söz konusu kaynakların işlenmesinde belirli ülkelerin öne çıktığına işaret eden Üçok, "İşleme kapasitesinin az sayıda ülke ve sanayi merkezinde yoğunlaşması, yeni bir sanayi ve teknoloji bağımlılığına zemin hazırlayabilir." dedi.

Üçok, ABD/İsrail-İran Savaşı kaynaklı Hürmüz Boğazı'nda yaşanan arz kesintilerinin kritik mineral tedarik zincirlerine de etkileri olduğuna dikkati çekerek, "Kriz, kritik mineral zincirlerini yalnızca taşımacılık üzerinden değil, işleme girdileri üzerinden de etkiledi." diye konuştu.

Hürmüz üzerinden kükürt akışındaki aksamanın, mineral işlemede temel girdi olan sülfürik asidin fiyatını da yükselttiğini ifade eden Üçok, bazı süreçlerde asit maliyetinin enerji maliyetini aşarak en büyük harcama kalemi haline geldiğini söyledi.

Üçok, kritik minerallerdeki kırılganlığın Asya'daki stratejik deniz yolları ile Çin merkezli rafinaj ve ileri işleme kapasitesinin aynı coğrafyada yoğunlaşmasından ortaya çıktığını aktardı.