Katamaranların baş belası... Dalga vurgunu

Girne’deki gibi katamaran kazalarına dair raporlar hep ‘wet deck slamming’i (alt güverte dalga vurgunu) işaret ediyor. Girne’deki kazazedelerin anlatımları da bu yönde. Dalgaların çarpmasıyla oluşan çatlaklar kısa sürede büyüyor, fiberkompozit katamaranlar bundan daha kolay etkilenebiliyor.

1998 ve 2010 yıllarında kayıtlara geçen en büyük iki katamaran kazasının raporlarını inceledik. Raporlar ‘wet-deck slamming’ denen ortak bir faile işaret ediyor. Özellikle fırtına sonrası ölü dalgalarla da etkin olan bu failin izleri Girne’deki kazada seziliyor. Bu konudaki yerleşik tespitlere göre fırtınalardan sonra rüzgâr azalsa da uzun periyotlu ‘ölü dalgalar (swell wave)’ hareketine devam ediyor. Adeta serseri mayın gibi hareket eden bu dalgalar mevcut rüzgâra ve önceki fırtınadan kalan tesire göre bazen 3-4 metreye kadar çıkabiliyor. Riskli süreç, katamaranın kendi belirlenmiş hızında devam ederken öndeki ölü dalgalarla karşılaşması ile başlıyor.

GONDOL ETKİSİ

Dalgayla karşılaşan katamaranın pruvası (baş taraf) dalganın tepesini geçer geçmez katamaranın önü boşluğa düşüyor. Ön taraf hızla aşağı doğru inerken arka kısım halen yukarıda kalıyor ve ardından geminin ön tarafı büyük bir ivmeyle suya doğru düşüyor. Gondol veya tahterevalli hareketi de bu sıra oluşuyor. Denge bozuluyor. Geminin hızı da çarpmanın şiddetini etkiliyor. İçerdeki yolcular alttan çok sert bir çarpma, kırılma veya yırtılma etkisi hissedebiliyor.

ŞİDDETLİ ÇARPAN DALGA

Hem geminin iki tarafındaki (kızağı andıran) gövdeler hem de bu iki gövde arasında ‘wet deck’ (geminin iki gövde arasındaki alt güvertesi) denilen alt bölüm suya sert bir şekilde çarpıyor. İşte ‘wet deck slamming’ adı verilen bu çarpma çok yüksek bir basınç ve yük oluşturuyor. Bu ilk çarpmada hasar oluşmasa da devam eden çarpmalarda gövdede çatlak, kırılma veya yırtılma oluyor. Fiberkompozit yapılar (Girne’deki katamaran gibi) daha kolay etkilenebiliyor. Çatlak kısa sürede büyüyor.

ÇOK HIZLI SU ALIYOR

Deniz suyu hızla gövdeden içeri girmeye başlıyor. Öyle ki su alma hızı ‘sintine’ denen su boşaltma pompalarının hızını da geçebiliyor. Bu sırada yapılacak yanlış bir manevra işleri daha da kötüye götürebiliyor. Gövdenin bir tarafı su aldığı için ağırlık dengesi bozuluyor. Gemi yan yatıyor. Su alma devam ederken gemi/tekne kontrol edilemez hale geliyor. Nihayetinde gemi alabora olup, sonrasında da suya gömülüyor.

EN SİNSİ FAİL

KATAMARANLAR ‘multihull’ (çok gövdeli) olduğu için iki gövde birbirine alt güverte (wet deck) ile bağlanıyor. Bu bölüm suyun üstünde kalıyor. Ancak büyük ve kısa dik bir dalga iki gövdenin arasına girdiğinde yandaki gövdelerin de etkisiyle yukarı doğru sıkışarak yükseliyor ve ‘wet deck’ denilen bu alt güverteye çok sert bir şekilde vuruyor. Fırtınadan sonra devam eden köpüksüz, çalkantısız ‘swell wave’ denen ölü dalgalar bu gibi durumların en sinsi failleri olarak görülüyor. Katamaranlara ilk darbe pruvanın suya düşmesiyle orta çıkan çarpmadan geliyor. Daha sonra iki gövdenin arasında sıkışan dalganın etkisi görülüyor. Üçüncü darbe ise dalganın iki gövdeyi de eşit kuvvetle vurmamasından doğuyor. Daha sert darbeyi alan önce yarılıp deliniyor. O yüzden katamaran batmadan önce yan yatıyor.

SLAMMING KURBANLARI

Condor 10 adlı 74 metrelik Katamaran, 16 Mart 1998’de Yeni Zelenda’nın Wellington Limanı’ndan çıkarken ‘wet deck slamming’e maruz kaldı. İçinde 231 yolcu 22 mürettebat vardı. Gövde ve pruva bölgesinden ağır hasar aldı. 63 metrelik katamaran türü Ocean Lala adlı feribot da Tayvan açıklarında wet deck slamming yaşadı. Pruvası koptu, gövdesi ağır hasar gördü. 311 yolcusu vardı. Her iki gemi için de hazırlanan raporlarda kazanın sorumlusu olarak ‘wet deck slamming’ gösterildi.