Körfez ve Rusya kaynaklı arz kaybı küresel motorin piyasasını daraltıyor

Petrol ürünü arzındaki kayıplar, küresel motorin piyasasında ham petrolden bağımsız bir sıkışıklık oluştururken yükselen ürün fiyatları ve rafineri marjları Türkiye gibi ithalata bağımlı piyasalarda pompa fiyatlarını yukarı çekiyor.

 Rusya'nın enerji gelirlerini azaltmayı amaçlayan Ukrayna'nın Rusya'nın rafineri ve ihracat altyapılarına yönelik saldırılarını yoğunlaştırması ve Körfez ülkelerindeki petrol ve petrol ürünü ihracatının aksaması, küresel motorin arzının önemli bölümünün piyasaya ulaşmasını engelliyor.

Özellikle Körfez ülkelerinin motorin ve gaz yağı ihracatının düşük seviyelere gerilemesi, uluslararası piyasalardaki arz kaybını artırırken Rusya'daki rafineri kesintileriyle birleşen bu durum motorin fiyatları ve rafineri marjları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.

Almanya ve Fransa'da ABD/İsrail-İran Savaşı'ndan önceki son işlem günü olan 27 Şubat'ta litre başına yaklaşık 1,8 avro seviyesinde bulunan motorin fiyatları, eylül ortasında 2,4 avro seviyesine yükseldi.

ABD'de motorinin galon fiyatı 28 Şubat'ta 3,75 dolar seviyesindeyken 11 Eylül'de ilk kez 6 doların üzerine çıktı.

Rusya'da da motorin fiyatları savaşın başlangıcından bu yana yükseldi. 27 Şubat öncesinde litre başına yaklaşık 77 ruble seviyesinde bulunan motorin fiyatı, eylül ortasında 82-83 rubleye çıktı.

Hürmüz'deki kesinti motorin piyasasını doğrudan etkiliyor

Hürmüz Boğazı'ndaki kesinti, yalnızca ham petrol arzını değil, doğrudan petrol ürünleri ticaretini de etkilediği için motorin piyasasındaki sıkışıklığı derinleştiriyor.

Uluslararası Enerji Ajansına (IEA) göre, normal koşullarda Hürmüz Boğazı'ndan günlük yaklaşık 5 milyon varil petrol ürünü taşınıyor. Akışların ciddi ölçüde yavaşlaması, özellikle dizel, jet yakıtı ve sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) gibi rafine ürünlerde arz kayıplarını artırıyor.

Körfez ülkelerindeki rafinerilerden çıkan motorin ve gaz yağı ürünlerinin önemli bölümü Asya, Avrupa ve Afrika pazarlarına deniz yoluyla ulaştırılıyor. Hürmüz Boğazı'ndaki kesinti bu ticaret rotasını doğrudan etkilerken, piyasada yalnızca ham petrol değil, kullanıma hazır motorin arzı da azalıyor.

Bu nedenle motorin piyasasında oluşan sıkışıklık, ham petrol fiyatlarındaki hareketten bağımsız olarak ürün fiyatları ve rafineri marjları üzerinde ilave baskı oluşturuyor.

Körfez ve Rusya kaynaklı arz kaybı büyüyor

IEA'nın eylül ayı Petrol Piyasası Raporu'na göre, Körfez ülkelerinin net motorin ve gaz yağı ihracatı ağustosta günlük ortalama 390 bin varil seviyesinde gerçekleşti. Bu rakam, Hürmüz Boğazı'ndan akışların ciddi ölçüde kısıtlı kalması nedeniyle savaş öncesi seviyenin dörtte birinin biraz üzerinde kaldı.

Rusya'nın rafinaj sistemindeki aksaklıklar ve Ukrayna'nın saldırılarını yoğunlaştırması sonrasında ürün ihracatındaki gerileme de küresel arz kaybını artırdı.

Körfez ülkeleri ile Rusya'nın toplam net dizel ve gaz yağı ihracatı, ağustosta şubat ayına kıyasla günlük 1,6 milyon varil daha düşük gerçekleşti. Söz konusu ülkeler, şubatta küresel deniz yoluyla yapılan petrol ürünü ticaretinin yaklaşık yüzde 45'ini oluşturuyordu.

Böylece Körfez'deki arz kayıpları ile Rusya'nın rafineri sistemindeki aksaklıklar, küresel motorin piyasasında aynı anda iki önemli tedarik kaynağının zayıflamasına yol açıyor.

Motorin rafineri marjları rekor seviyelere çıkıyor

Arzın sıkılaşması motorinin uluslararası piyasa fiyatını desteklerken rafinerilerin bu ürünü üretmekten elde ettiği marjların da yükselmesine neden oluyor.

Rafineri marjı, rafinerinin ham petrolü işleyerek motorin, benzin ve jet yakıtı gibi ürünlere dönüştürmesi sonucunda elde ettiği gelir ile bu ürünlerin piyasa değeri arasındaki farkı ifade ediyor. Motorin fiyatının ham petrol fiyatından daha hızlı yükseldiği dönemlerde rafinerilerin motorin üretiminden elde ettiği marj da genişliyor.

ABD Enerji Bilgi İdaresinin (EIA) verilerine göre, 2026'nın ikinci çeyreğinde ABD'de motorin ve jet yakıtı için rafineri marjları bir önceki yılın aynı dönemine göre iki kattan fazla arttı. Aynı dönemde benzin rafineri marjındaki artış yaklaşık yüzde 60 oldu.

IEA da ağustosta Atlantik Havzası'ndaki rafineri marjlarının rekor seviyeye ulaşmasında özellikle yükselen motorin marjlarının etkili olduğunu bildirdi.

Motorin fiyatlarının benzin fiyatlarından farklı hareket etmesinde, iki ürünün küresel arz ve talep dinamiklerinin birbirinden ayrışması etkili oluyor. Ağır taşımacılık, sanayi, tarım ve jeneratörlerde yaygın kullanılan bir orta distilat ürünü olan motorin, ekonomik faaliyet ve enerji arzındaki değişimlere daha doğrudan tepki veriyor.

Özellikle Rusya'daki rafineri kesintileri ve Körfez'den yapılan ürün sevkiyatlarındaki düşüş, küresel dizel ve gaz yağı arzını doğrudan etkilerken bu durum motorin fiyatlarının ham petrol fiyatlarından daha hızlı yükselmesine yol açabiliyor.

Küresel ürün fiyatları Türkiye'de pompaya yansıyor

Türkiye'de motorin fiyatlarının oluşumunda uluslararası petrol ve petrol ürünü fiyatlarının yanı sıra döviz kuru, rafineri çıkış veya ithalat fiyatları, dağıtıcı ve bayi marjları ile vergiler etkili oluyor.

Bu nedenle küresel motorin piyasasında yaşanan arz sıkışıklığı ve buna bağlı ürün fiyatlarındaki yükseliş, döviz kuru hareketleriyle birlikte Türkiye'deki pompa fiyatları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.

Türkiye'de motorin fiyatları 27 Şubat'ta litre başına yaklaşık 60-62 lira seviyesinde bulunurken eylül içinde 100 lira civarları çıktı.

Türkiye'deki benzin ve motorin fiyatlarının hesaplanmasında Akdeniz piyasasındaki ürün fiyatları referans alınıyor. Motorinde Platts European Market Scan'de yayımlanan CIF MED (Genova/Lavera) 10 ppm ULSD fiyatı izlenirken dolar/ton cinsindeki bu fiyat döviz kuru üzerinden Türk lirasına çevriliyor ve motorinin litre karşılığı hesaplanıyor.

Bunun ardından rafineri çıkış fiyatlarına ÖTV, dağıtıcı ve bayi marjları ile nakliye maliyetleri eklenirken, son olarak KDV'nin de uygulanmasıyla tüketicinin istasyonda ödediği pompa fiyatına ulaşılıyor.

Benzin ihtiyacının tamamına yakını yerli rafinerilerden karşılanan Türkiye'de motorin ihtiyacının yaklaşık yüzde 53'ü yurt içi üretimden, yüzde 47'si ise ithalat yoluyla karşılanıyor.

Bu yapı, küresel motorin piyasasındaki arz ve fiyat hareketlerinin Türkiye'deki pompa fiyatlarına yansımasını önemli hale getiriyor.

Türkiye, küresel piyasalardaki olağanüstü fiyat hareketlerinin tüketiciye yansımasını sınırlamak amacıyla 5 Mart'ta Eşel Mobil sistemini devreye almıştı. Sistem, uluslararası petrol fiyatlarındaki değişimin pompa fiyatlarına etkisini vergiler üzerinden dengeleyerek akaryakıt fiyatlarındaki artışı sınırlamayı amaçlayan bir mekanizma olarak uygulanıyor.