10 soruda Yemen krizi

ABD-İran savaşının gölgesinde Yemen’deki Şii Husiler ile Suudi Arabistan arasında 2022’den beri süren ateşkes suya düştü.

Suudi Arabistan ise 9 Eylül’de baskın bir harekâtla Yemen’in Kızıldeniz kıyılarını ele geçiren Husileri geri püskürtmek için Yemen’in meşru yönetimiyle ortak harekât başlattı. 

1. Kim bu Husi milisleri?

Husiler, Şii İslam’ın Zeydilik koluna mensup Yemenli bir kabile. Asıl adı ‘Allah’ın yardımcıları’ anlamına gelen Ensarullah. 1990’lardan itibaren ülkenin kuzeybatısında artan Selefi-Sünni nüfuzuna karşı harekete geçiyorlar. Husi adını ise 2004’te öldürülen liderleri Hüseyin el Husi’den alıyorlar. 

2. Husiler ne istiyor?

2000’de Yemen yönetimi, Suudilerle sınır anlaşması yapıyor. Husiler ise aşiretlerin haklarını Suudilere sattığı gerekçesiyle Devlet Başkanı Ali Abdullah Salih’e karşı ayaklanıyor. Arap Baharı protestolarıyla Salih’in 2012’de devrilmesinin ardından daha fazla otonomi isteyen Husiler başkent Sanaa’yı ele geçiriyor. 

3. İran ile bağlantıları ne?

İran’ın vekil savaşçıları gibi görülseler de kendi siyasi ve ideolojik hedefleri de var. Yemen ve doğal zenginlikleri üzerinde tam kontrol sağlamayı amaçlıyorlar. 

4. Suudiler nasıl devreye girdi?

Husiler, İran’dan aldıkları destekle de 2014’te başkent Sanaa’yı ele geçirince dönemin Devlet Başkanı Mansur Hadi, Suudi Arabistan’a kaçtı. İşte tam bu ara Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Hadi yönetimine destek sağlamak üzere Yemen’e askeri müdahale başlattı. Husiler de S. Arabistan ve BAE’ye füze ve dron saldırılarıyla karşılık verdi. 

5. Ateşkes nasıl sağlandı?

Suudi Arabistan, harekâtta sınırdaki Husi tehdidinin bertaraf edilmesini öncelerken BAE’nin önceliği Bab-el Mendeb Boğazı ve Kızıldeniz’deki stratejik limanlarda kontrolün sağlanmasıydı. İki bölge ülkesi çıkar çatışmasına düşerken bu arada farklı silahlı gruplara destek verdi. Yemen’de o dönemde ‘dünyanın en kötü insani krizi’ yaşanırken 2022’de Birleşmiş Milletler’in devreye girmesiyle geçici ateşkese varıldı. 

6. Husiler nasıl yeniden gündem oldu?

Yemen’de taraflar ve Suudiler arasında kalıcı ateşkes müzakereleri sürerken Hamas 7 Ekim 2023’te İsrail’e baskın düzenledi. Husiler, Gazzelilere destek için Kızıldeniz ve Aden Körfezi’nde İsrail ile iş yapan gemilere saldırmaya başladı. Batılı ülkeler bölgeye savaş gemileri yollarken, ABD, İngiltere ve İsrail, Husi hedeflerini vurdu. Gazze’de ateşkes sonrası hız kesen Husi saldırıları, İran savaşıyla birlikte yeniden başladı. 

7. Son kriz nasıl alevlendi?

Geçen Temmuz ayında İran’dan bir yolcu uçağı, Husi kontrolünde olan ama Yemen hükümetinin blokaj uyguladığı Sanaa havalimanına iniş yapmak istedi. Yemen yönetimi pisti bombalayarak uçağın inişine izin vermedi. Husilere göre uçakta İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in cenazesinden dönen heyet vardı. Yemen yönetimi ise uçakta İran Devrim Muhafızları personeli olduğunu iddia etti. Ve ateşkes tamamen suya düştü. 

8. Husiler Bab el Mendeb’e nasıl indi?

İran savaşı yüzünden yaşanan Hürmüz krizi nedeniyle Suudi Arabistan petrol ihracatını Kızıldeniz’e yönlendirirken Husiler burada Suudi limanlarına blokaj ilan etti. 9 Eylül akşamı ise Husiler, Kızıldeniz kıyısına doğru harekât başlatarak neredeyse hiç direniş görmeden Yemen’in Bab el Mendeb boğazına bakan stratejik Moka ve Dhubab yerleşimleri ile Mayyum (Perim) Adası’nı ele geçirdiler. 

9. ABD ve müttefiklerin tavrı ne oldu?

Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Selman, iki kez havadan askeri destek için telefonla aradığı ABD Başkanı Trump’tan ret yanıtı aldı. ABD bölgede yeni bir savaşa girmek istemiyordu. ABD istihbarat desteği sağlamayı sürdürürken Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Suudilerin enerji altyapısını korumak için bölgeye asker, radar ve savunma sistemleri yollanacağını açıkladı. İngiltere, Suudi savaş uçaklarına yakıt ikmal desteği verileceğini duyurdu. Pakistan ise S. Arabistan'da asker konuşlandırdığını teyit etti.

10. Mekke Anlaşmasının rolü ne olacak?

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan ile Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nın (MOSA) kurumsallaştırılması için geçen pazartesi günü Riyad’da muhatap ülke temsilcileriyle bir araya gelen Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, dün yaptığı açıklamada “Bu bir saldırı anlaşması değil. Türkiye, askerlerini başka bir ülkenin topraklarına gönderip orada saldırı başlatmayacak. Bu bir savunma anlaşması” dedi. Askeri heyetlerin Suudilere nasıl savunma desteği sağlayabileceğini değerlendirdiğini belirten Fidan, bir yandan barış çabalarının da sürdüğünü belirtti. İsrail’in Gazze ve ABD’nin İran savaşları gölgesinde Yemen krizi yeniden alevlenirken iki tarafın da Müslüman olduğu bir savaş tablosu çıkıyor ortaya. Gerilim hem Yemen’de hem Suudi Arabistan’da can kaybına yol açarken insani ve ekonomik kriz daha da büyümeden bir çözüme ulaşılması kritik önem taşıyor.